De verduurzaming van Nederlandse industrieclusters komt in het gedrang door een tekort aan fysieke en milieutechnische ruimte. Dat blijkt uit onderzoek in opdracht van het ministerie van Klimaat en Groene Groei. Zonder ingrijpen stokt de ontwikkeling van circulaire processen, uitbreiding en energie-infrastructuur. Het kabinet verwerkt de bevindingen in de Nota Ruimte.
De vijf grote industrieclusters in Nederland – Noord-Nederland, Noordzeekanaalgebied, Rotterdam-Moerdijk, Zeeland-West-Brabant en Chemelot – beschikken niet over voldoende ruimte om hun verduurzamingsplannen en groeiambities te realiseren. Dat blijkt uit een onderzoek onder leiding van Stec Groep, uitgevoerd in opdracht van het ministerie van Klimaat en Groene Groei, in samenwerking met de ministeries van EZK, VRO en IenW.
Volgens het rapport, dat afgelopen vrijdag is vastgesteld in de ministerraad, is de fysieke ruimte op bestaande haven- en industrieterreinen beperkt, en ook de beschikbare milieuruimte – voor geluid, stikstof en veiligheid – staat onder druk. Op veel locaties is uitbreiden moeilijk, doordat gronden al zijn uitgegeven of milieunormen knellen. Ook ontbreekt soms de benodigde infrastructuur of watervoorziening.
De industriecluster vormen volgens minister Sophie Hermans (Klimaat en Groene Groei) ‘een grote toegevoegde waarde aan de Nederlandse economie’, met 12.390 bedrijfsvestigingen, 211.850 banen en ruim 26,4 miljard euro aan toegevoegde waarde.
Verduurzaming economie
De industrieclusters zijn volgens het onderzoek belangrijke schakels in de verduurzaming van de Nederlandse economie. Bedrijven in deze gebieden delen vaak infrastructuur en maken gebruik van elkaars reststromen, wat leidt tot efficiëntere en schonere productieprocessen. Die samenwerking vereist echter voldoende ruimte, zowel voor nieuwe bedrijvigheid als voor tijdelijke overgangssituaties waarin oude en nieuwe systemen naast elkaar bestaan.
Het onderzoek laat zien dat de ruimtebehoefte richting 2030 en 2050 de huidige capaciteit overschrijdt. Ook regionale industrieterreinen buiten de grote clusters lopen tegen beperkingen aan, met name op het gebied van uitbreidingsmogelijkheden en energieaansluitingen.
‘Dit onderzoek laat zien dat er een aanzienlijke fysieke ruimtevraag in de industrieclusters wordt verwacht richting 2030 en 2050, zowel door de economische ontwikkelingen als door de ontwikkeling van het energiesysteem. Op de haven- en industrieterreinen is te weinig aanbod beschikbaar om deze ruimtevraag te accommoderen, met name op de lange termijn’, stelt minister Hermans. Met als gevolg dat ‘de clusters grotendeels op slot zitten’.
Meer regie Rijk
Het kabinet werkt aan vijf oplossingsrichtingen (zie kader) die moeten bijdragen aan het beter benutten en uitbreiden van ruimte voor industrie. Deze worden verder uitgewerkt in de (Ontwerp) Nota Ruimte. Voorstellen omvatten onder andere meer regie vanuit het Rijk, het aanwijzen van versnellingsgebieden binnen clusters en het optimaliseren van bestaande ruimte.
Vijf richtingen voor oplossingen
De onderzoekers formuleren aanbevelingen die vertaald zijn in een aantal oplossingsrichtingen. De belangrijkste zijn:
1. Meer sturing door Rijk
Verken de mogelijkheid om nationale instrumenten in te zetten voor de de 5 industrieclusters, wanneer dit nodig is vanuit een nationaal belang en om de regionale samenwerking te versterken.
2. Bescherm en benut bestaande ruimte
Maak beter gebruik van wat er al is. Breid strategisch uit waar dat nodig en mogelijk is, zowel fysiek als milieutechnisch.
3. Versnel verduurzaming productieprocessen
Hoe schoner de processen, hoe minder milieuruimte nodig is. Het verduurzamen van productieprocessen gebeurt ook al om uitstoot te verminderen.
4. Ga zorgvuldig om met hoogwaardige locaties
Niet elke activiteit hoeft binnen het cluster te gebeuren. Kijk waar je ruimte op andere plekken kunt gebruiken, zoals aan de randen of op satellietlocaties.
5. Wijs versnellingsgebieden aan binnen clusters
Verken het aanwijzen van versnellingsgebieden binnen clusters, in lijn met Europese plannen zoals de Net Zero Industry Act. Hiermee kunnen koplopers in schone technologie sneller aan de slag.
Het vervolgonderzoek, dat inmiddels is gestart, moet handelingsperspectieven opleveren om tijdig ruimte vrij te maken voor industrieclusters. De resultaten daarvan worden later dit jaar verwacht.
Ook via het programma NOVEX worden plannen uitgewerkt in samenwerking met provincies, gemeenten en bedrijfsleven. Doel is om tot gezamenlijke keuzes te komen over het gebruik van de schaarse ruimte in Nederland.
Lees het onderzoek Nationale prognose ruimtebehoefte industrieclusters
